Kalkpleister en kalkverf: zo verwerk je kalk binnen en buiten

Ik zet sinds 2016 kalk op muren en gevels, binnen en buiten. De meeste schade die ik zie komt niet door het materiaal, maar door haast: te dik, te droog, te koud of op een ondergrond die geen water opneemt. Hieronder lees je hoe kalk werkt en hoe je die fouten voorkomt.

Wat is het verschil tussen luchtkalk en hydraulische kalk?

Alle kalk begint als kalksteen die gebrand wordt. Wat daarna gebeurt, bepaalt hoe de pleister uithardt.

Luchtkalk: hardt uit met CO2 uit de lucht

Luchtkalk (gebluste kalk, kalkhydraat of kalkputty) hardt uit doordat het kalkhydraat CO2 uit de lucht opneemt en weer kalksteen wordt. Dat heet carbonatatie. Daar is lucht voor nodig, maar ook water in de poriën. Is de pleister te nat, dan komt er geen CO2 bij. Is hij te snel droog, dan stopt de reactie ook. Dat is waarom luchtkalk traag is en waarom de nabehandeling zo veel uitmaakt.

Het voordeel: luchtkalk blijft zacht en buigzaam. Kleine haarscheurtjes kunnen zich na verloop van tijd weer dichtzetten doordat er nieuwe kalk carbonateert in de scheur. Het nadeel: hij is gevoelig voor vorst zolang hij nog niet uitgehard is. KNB adviseert luchthardende mortel niet meer te verwerken in de maanden vlak voor een mogelijke vorstperiode, tenzij je het werk goed beschermt.

Hydraulische kalk (NHL): hardt ook uit met water

Natuurlijke hydraulische kalk wordt gebrand uit kalksteen met klei erin. Daardoor ontstaat er naast kalkhydraat ook een deel dat met water reageert, net als cement maar veel zwakker. Een NHL-mortel zet dus ook op zonder veel lucht, en het kalkdeel carbonateert daarna verder.

Het getal achter NHL is de klasse in druksterkte volgens EN 459-1: NHL 2, NHL 3,5 of NHL 5. Hoe hoger het getal, hoe sterker het hydraulische deel en hoe sneller de mortel opzet. Saint-Astier geeft voor NHL 2 een range van 2 tot 7 MPa na 28 dagen. Voor de meeste pleisters op oud metselwerk is NHL 2 of NHL 3,5 genoeg. NHL 5 is bedoeld voor sterk belaste plekken: plinten, spatwaterzones, vrijstaande muren.

Kalk, NHL en cement naast elkaar

De tabel is kwalitatief. Wil je materialen op cijfers vergelijken, gebruik dan de materialencheck van RenovaEco.

Wanneer kies je luchtkalk en wanneer NHL?

Binnen, op een droge muur, kies ik bijna altijd luchtkalk. Hij is zachter, makkelijker glad te krijgen en geeft die zachte, wolkige afwerking waar mensen kalk voor kiezen. Op een leemonderlaag zet ik ook een luchtkalk afwerking.

Buiten hangt het af van hoe nat de muur wordt. Een gevel onder een flinke overstek op het oosten kan prima met een zwakke NHL of zelfs luchtkalk. Een westgevel in de polder die de volle slagregen krijgt, vraagt een NHL 3,5 in de onderlagen. Bij de plint, waar spatwater en soms optrekkend vocht spelen, ga ik een klasse omhoog.

Een vuistregel uit de restauratie: de pleister moet zachter zijn dan de steen eronder. Is de pleister harder, dan gaat de steen kapot in plaats van de pleister. Op een zachte handvormsteen uit 1920 zet je dus nooit NHL 5 als het met NHL 2 kan.

Op welke ondergrond kun je kalkpleister zetten?

Kalk wil een ondergrond die water opneemt en mineraal is. De pleister hecht doordat de kalk zich mechanisch in de poriën vastzet. Zuigt de ondergrond niets, dan blijft het een los vel dat er vroeg of laat afkomt.

Voornatten: hoeveel is genoeg?

Een droge baksteenmuur trekt het water in een paar minuten uit je pleister. Dan kan de kalk niet uitharden en krijg je een laag die poedert. De fabrikanten zijn het hierover eens: de dag ervoor natmaken en vlak voor het stucen nog eens. Er mag geen waterfilm meer op staan als je begint. Ik nevel tot de muur donker is en wacht tot het glanzende water is weggetrokken.

Kalk op houtvezel

Kalk op een houtvezelplaat kan goed, ik doe het geregeld op gevels. Maar je zet er nooit zomaar een zelfgemaakte kalkmortel op. Gutex schrijft een goedgekeurd pleistersysteem voor, met een onderlaag van 5 tot 8 mm en het wapeningsweefsel in het buitenste derde van die laag. Volgens hun verwerkingsbrochure moet de gevel binnen 4 weken na montage gestuct zijn of afgeschermd worden. Meer over die opbouw lees je in mijn blog over een Gutex gevel stucen met kalk en op de pagina over houtvezel.

Hoe dik moet een kalkpleister zijn?

Kalk gaat in meerdere dunne lagen op, niet in één dikke klodder. Een dikke laag luchtkalk droogt aan de buitenkant en blijft binnenin zacht. Dat geeft krimpscheuren en lagen die loslaten.

Deze waarden zijn indicaties uit de praktijk en de verwerkingsrichtlijnen van Ty-Mawr (onderlagen 8 tot 10 mm) en Claytec (afwerklaag 2 tot 3 mm), en verschillen per product. Lees altijd het technisch blad van wat je gebruikt.

Tussen de lagen wacht je tot de vorige laag stevig is, maar niet uitgedroogd. Bij warm weer is dat ongeveer een dag, bij koud weer meerdere dagen. Ik kras de onderlaag met een kam of rij hem op, zodat de volgende laag grip heeft. Is de onderlaag toch te droog geworden, dan nevel ik hem eerst weer nat.

Hoe lang moet kalkpleister nat blijven?

Hier gaat het het vaakst mis. Kalk heeft vocht nodig om uit te harden. Droogt hij te snel, dan verbrandt de pleister: hij wordt licht van kleur, poedert en hecht slecht.

• Vochtig houden: Ty-Mawr adviseert de pleister ongeveer 7 dagen na de laatste laag vochtig te houden. Ik nevel licht, vaker op de bovenkant van de muur, want daar droogt hij het eerst.
• Afschermen: buiten hang ik vochtige jute of steigerdoek voor de gevel. Niet strak tegen de pleister, er moet lucht langs.
• Geen zon en wind: een zuidgevel in de middagzon stuc je niet. Binnen zet je er geen heater of warmtekanon op. Ventileren mag wel, een bouwdroger alleen met mate en niet vlak voor de muur.
• Temperatuur: Saint-Astier geeft voor NHL 2 een werktemperatuur van 8 tot 30 °C en wil het werk minstens 10 dagen vorstvrij houden. Claytec noemt voor een luchtkalk afwerking een ondergrondtemperatuur van 5 tot 25 °C. Ik houd zelf 8 graden aan, en ik kijk ook naar de nachttemperatuur van de dagen erna.

Volledig uitgehard is kalk pas na maanden. Ty-Mawr rekent op minstens een jaar voordat een buitenpleister zijn eindsterkte heeft. Plan dus geen kalkgevel in november.

Kalkverf: waarop, hoeveel lagen en hoe vaak

Kalkverf is een dunne pap van kalk en water, soms met pigment of een klein beetje bindmiddel. Het hecht op dezelfde manier als kalkpleister: het moet de ondergrond in kunnen.

Waarop werkt kalkverf

Op kalkpleister, leem, baksteen, natuursteen en oude kalkverf werkt het goed. Op cementpleister, gipsplaat en een oude muurverf is het lastiger. Op latex, kunststofhoudende lagen en glanzende verf hecht pure kalkverf niet. Er zijn kalkverven met een bindmiddel erin, zoals Romanit van Keim, die het iets ruimer pakken, maar ook daarvoor moet de ondergrond schoon en draagkrachtig zijn.

Hoeveel lagen

Dun is de regel. Een dikke laag kalkverf scheurt en poedert. Voor echte kalkwitsel, alleen kalk en water, noemt Ty-Mawr minstens drie lagen binnen en vier buiten, en op een blootgestelde gevel nog meer. Kant-en-klare kalkverf met wat bindmiddel dekt sneller: Keim gaat bij Romanit op een gelijkmatige ondergrond uit van twee lagen, met minstens 24 uur ertussen. Nevel de muur vóór elke laag licht nat.

Kalkverf wordt lichter als hij droogt. Schrik dus niet van een natte, grauwe kleur. Wolken en kleurverschil zijn eigen aan het materiaal.

Hoe vaak opnieuw

Een kalkverf buiten slijt. Dat is de bedoeling: hij verweert langzaam weg in plaats van te bladderen. Reken op ongeveer eens in de vijf jaar een nieuwe laag, op de weerkant soms eerder. Binnen gaat het veel langer mee.

Kalkverf geeft af

Een beetje afkrijten hoort bij kalk, zeker de eerste weken. Geeft het echt af op je kleding, dan is er iets misgegaan bij het opzetten.

Helpt kalk tegen schimmel?

Ja, maar het is geen wondermiddel. Kalk is sterk basisch. Verzadigd kalkwater heeft een pH van ongeveer 12,4, en verse kalkverf en kalkpleister zitten in dezelfde hoek. In zo'n omgeving groeit schimmel slecht. Daarnaast is kalk dampopen, dus vocht kan weer uit de muur.

Die hoge pH zakt naarmate de kalk carbonateert. Een oude kalkmuur heeft die bescherming dus minder. Komt de schimmel door een koudebrug, een lekke goot of een slaapkamer zonder ventilatie, dan verhuist hij gewoon mee naar je nieuwe kalklaag. Los eerst de oorzaak op. Bij een binnenmuur met isolatie of twijfel over condensatie laat je een bouwfysicus een vochtberekening maken voordat je stuct.

Kalk in de badkamer en tadelakt

Kalkpleister kan in een badkamer, op de muren buiten de douche. Hij neemt vocht op na het douchen en geeft het weer af. In de natte zone, waar je er direct water op spuit, werkt gewone kalkpleister niet. Daar kies je voor tegels of tadelakt.

Tadelakt is een Marokkaanse kalkpleister die met een gladde steen dichtgewreven wordt en daarna met zwarte zeep wordt behandeld. De zeep reageert met de kalk tot een laag die water afstoot. Het is vakwerk dat veel uren vraagt, en de zeeplaag moet je af en toe vernieuwen. Lees het technisch blad: niet elke fabrikant adviseert zijn tadelakt in de douche. Kreidezeit raadt het daar bijvoorbeeld af.

Kalk buiten: slagregen en oude gevels

Op een gevel doet kalk wat hij moet doen: regen gaat er een stukje in en droogt er weer uit. Een kalkpleister blijft daardoor nooit droog, maar houdt het water ook niet vast. Een cementpleister laat aan de buitenkant minder water door, maar zodra hij een haarscheur heeft loopt het water erachter en kan het er niet meer uit. Dat zie ik op oude gevels steeds weer: steen die achter de cementlaag kapot vriest en een binnenmuur die nat blijft.

Op een gevel die veel slagregen krijgt let ik op drie dingen:

1. Een NHL in de onderlagen in plaats van alleen luchtkalk.
2. Goede details bij de dagkant, de waterslag en de plint. Water dat van de vensterbank over de pleister loopt, zie je na twee winters terug.
3. Een afwerking die bij kalk past: kalkverf of silicaatverf, geen dichte gevelverf.

Oude gevels met cementvoegen of een oude cementlaag vragen eerst onderzoek. Soms moet het cement eraf voordat er kalk op kan. Lees daarover meer op de pagina over gevels en in mijn blog Soms vertelt een gevel een ander verhaal.

Fouten die ik vaak zie

• Kalk op latex. Iemand wil een kalklook op de woonkamermuur en zet het over de oude latex. Na een paar maanden laat het in vellen los.
• Niet of te weinig voornatten. De pleister wordt in de muur leeggezogen, verbrandt en poedert.
• Te dik in één keer. Twee centimeter luchtkalk in één laag geeft krimpscheuren en een zachte kern.
• Geen nabehandeling. Pleister zetten op vrijdag en tot maandag niet meer kijken. Bij zon of wind is de bovenlaag dan al verbrand.
• Te koud. Een gevel in oktober nog even afmaken en dan een nachtvorst erover. De bovenlaag schilfert in het voorjaar.
• Te harde mortel op zachte steen. NHL 5 of cementkalk op een oude gevel, waardoor de steen schade krijgt in plaats van de pleister.
• Dichte verf over kalk. Een acrylaat gevelverf over een nieuwe kalkpleister. Kalk kan dan niet verder carbonateren en vocht zit opgesloten.
• Haarscheurtjes negeren of juist overdrijven. Een fijn netwerk van haarscheurtjes in de afwerklaag is meestal krimp door te snel drogen. Dat is lelijk, maar vaak op te lossen. Een doorgaande scheur door alle lagen heen is een ander verhaal: dan beweegt de ondergrond.

Deze en andere dure missers staan ook in mijn gratis gids De 25 duurste fouten bij een biobased verbouwing.

Zelf doen of laten doen?

Kalkverf binnen kun je prima zelf. Het is vergevingsgezind zolang je dun werkt, de muur natmaakt en de tijd neemt. Begin op een muur waar weinig licht op valt.

Kalkpleister is een ander verhaal. Het opzetten is te leren, maar het vochtig houden, de timing tussen de lagen en het gladzetten van de afwerklaag vragen ervaring. Een binnenmuur van een paar vierkante meter kun je proberen. Een hele gevel, een plafond of een muur op houtvezel zou ik door een vakman laten doen. Een mislukte gevel moet er helemaal af.

Wil je het zelf leren, dan kun je via het Leercentrum een paar dagen meelopen met een vakman op een echte klus. Wil je eerst weten wat het kost, kijk dan in de Kostenwijzer. En wil je het laten doen door iemand die kalk echt kent: via Vind een vakman zoek ik een stukadoor bij je in de buurt die ik zelf gescreend heb. Werk je liever met leem binnen, lees dan de pagina over leem. Termen als carbonatatie of hydraulisch staan ook in de begrippenlijst.