Leemstuc binnen: zo zet je een leemwand die blijft zitten

Ik ben leemstukadoor sinds 2016. De getallen hieronder komen uit de verwerkingsrichtlijnen van ClayTec en Conluto. Houd altijd het technisch blad aan van de leem die je gebruikt: elk merk verschilt een beetje.

Wat is leemstuc precies?

Leem is een natuurlijk mengsel van klei, silt (heel fijn zand) en zand. De klei is het bindmiddel. Als het water verdampt, trekt de klei de korrels aan elkaar. Meer gebeurt er niet: geen chemische reactie zoals bij gips of cement, geen carbonatatie zoals bij kalk.

Dat heeft drie gevolgen:

• Leem hecht alleen mechanisch. Hij moet zich vastgrijpen in een ruwe, zuigende ondergrond. Op een gladde of dichte ondergrond glijdt hij eraf of laat hij later los.
• Leem blijft wateroplosbaar. Een droge leemwand kun je natmaken en opnieuw bewerken. Dat maakt repareren makkelijk, maar betekent ook dat leem niet thuishoort waar water op de wand staat.
• Leem blijft in de kuip goed. Afgedekt is aangemaakte leem dagen later nog bruikbaar.

Leem krimpt bij het drogen. ClayTec geeft voor zijn grondleem en grove afwerkleem een droogkrimp van 2 procent op, voor fijnleem 3 procent. Het stro in de grondlaag vangt een deel daarvan op, maar laagdikte en droging bepalen of je scheuren krijgt.

Waar onze Nederlandse leem vandaan komt lees je in de leem van Oskam uit Emmen. Termen als hechtlaag, uitvlakken of sd-waarde staan in de begrippenlijst.

Waarom kiezen mensen voor leem binnen?

De reden die ik het vaakst hoor is het binnenklimaat. Leem neemt waterdamp uit de lucht op als het vochtig wordt en geeft die weer af als het droger wordt. Dat heet vochtbuffering. In een Estse studie kwam gewone leempleister uit op een vochtbufferwaarde van ongeveer 1,6 tot 1,9 g/(m²·%RV), wat in de gangbare indeling als "goed" telt. Dat werk gebeurt aan het oppervlak. Een dichte verflaag erover sluit dus precies dat deel af.

Wat je merkt: na douchen of koken zakt de luchtvochtigheid sneller en de kamer voelt minder klam. Verwacht geen wonderen. Leem vervangt geen ventilatie en lost geen lekkage of optrekkend vocht op.

De tweede reden is de uitstraling: een matte diepte die je met verf niet krijgt. En een beschadiging werk je jaren later nog onzichtbaar bij.

Twijfel je tussen leem en kalk, kijk dan ook op de kalkpagina. Materialen naast elkaar zetten doe je het best met de materialencheck van RenovaEco.

Op welke ondergrond kun je leemstuc zetten?

Bijna overal op, maar niet overal op dezelfde manier. Hij moet draagkrachtig, droog, schoon, vorstvrij en zoutvrij zijn. Permanent natte of zoutbelaste muren stuc je niet met leem.

In een jaren-30 huis zit vaak op één wand oude kalk, een stuk gips en een stuk gipsplaat van een eerdere verbouwing. Op elke overgang komt weefsel, anders zie je daar binnen een jaar een scheur.

Oude latexverf is de vervelendste: glad en dicht. Ik krab hem liever weg dan dat ik gok op een hechtgrond. Een proefvlak van een vierkante meter zegt meer dan het verhaal van de vorige eigenaar.

Hoe bouw je leemstuc op in lagen?

Een leemwand bestaat meestal uit twee of drie lagen, elk met een eigen taak.

De grondlaag of raaplaag

De grondlaag vlakt de muur uit en geeft massa. Grondleem is grof en zit vol stro. ClayTec geeft voor zijn grondleem met stro meestal 8 tot 15 mm per laag op, afhankelijk van de ondergrond tot 35 mm. Conluto noemt 5 tot 30 mm. Op beton en boven je hoofd blijf je onder de 10 mm per laag. Moet er meer dikte bij, dan zet je een tweede grondlaag nadat de eerste helemaal droog is.

Zet de grondlaag niet strak glad. Ik kras hem licht op zodra hij aantrekt, zodat de volgende laag grip heeft.

Wapeningsweefsel

Weefsel komt in het buitenste derde van de opbouw, dus dicht onder het oppervlak en niet tegen de muur. Overlap minimaal 10 cm. Je drukt het in de natte leem en zet er nat in nat een dun laagje overheen.

Weefsel moet er zeker in op riet, houtvezelplaat en gipsplaat over het hele vlak, en op metselwerk bij elke materiaalovergang, zoals boven een latei, rond een oude schoorsteen of waar een houten balk in de muur zit. Bij dagkanten en hoeken leg ik een extra diagonale strook.

De afwerklaag of fijnleem

Grove afwerkleem zet je ongeveer 5 tot 10 mm dik, fijnleem 2 tot 3 mm, en een sierpleister vaak nog dunner.

Het hele proces met foto's staat in leemstuc aanbrengen stap voor stap.

Hoe lang moet leemstuc drogen?

De droogtijd hangt af van dikte, ondergrond, temperatuur en vooral luchtverversing. Conluto houdt ongeveer 1 tot 2 mm per dag aan bij goede omstandigheden. ClayTec rekent voor een laag van 1 cm op een goed zuigende ondergrond met ongeveer een week. Een dunne laag van 2 tot 3 mm is meestal binnen 24 tot 48 uur droog.

Elke laag moet volledig droog zijn voordat de volgende erop gaat. Vanaf 15 mm dikte, en op een slecht zuigende ondergrond zoals beton, houd je een droogprotocol bij: je noteert per dag temperatuur, luchtvochtigheid en hoe de wand eruitziet.

Onder welke omstandigheden kun je leem zetten?

Hier gaat het op de bouw het vaakst mis. Leem bevat veel water. ClayTec rekent voor: 50 m² wand met 2 cm leem bevat ongeveer 200 liter aanmaakwater. In een kamer van 60 m³ met de ramen dag en nacht open kan de lucht dat in het gunstigste geval in ongeveer tien dagen afvoeren. Met ramen en deuren dicht duurt het rond de vijftig dagen.

Mijn regels op de klus:

• Minimaal 5 °C, zowel de lucht als de muur, tot de leem droog is. Vorst in natte leem is einde verhaal.
• Ventileren, dag en nacht. Ramen en deuren open, het liefst tegenover elkaar zodat het doortrekt. Een kiepraam aan één kant is te weinig.
• Warmte alleen samen met luchtverversing. Warme lucht neemt meer vocht op, dus stoken helpt, mits die vochtige lucht naar buiten kan. Zet een bouwkachel of heteluchtblazer nooit vlak op de wand. Dan droogt de buitenkant te snel: het oppervlak krimpt terwijl de kern nog nat is, en dan krijg je scheuren of een laag die loslaat.
• Geen tocht of warmte op dunne lagen tijdens het zetten. Dan trekt de fijnleem ongelijk aan en krijg je vlekken. Na het afwerken gaan de ramen weer open.
• Een bouwdroger mag, maar niet te zwaar. Een condensdroger werkt met ramen en deuren dicht, dus kies per fase: ventileren of drogen met het apparaat. Een te zwaar apparaat trekt de wand te snel droog en geeft spanningsscheuren.

Snel drogen is ook een schimmelkwestie. In een Tsjechische studie maakten de eerste dagen na het zetten het meeste verschil: proefstukken die hun eerste twee dagen in droge lucht droogden, kregen minder schimmel dan stukken die in vochtiger lucht droogden.

Welke verf of afwerking past op leem, en waarom geen latex?

Leem hoeft niet geverfd. Een gekleurde fijnleem is meteen klaar. Wil je toch verven, neem dan iets dampopens op minerale of leembasis: leemverf, leemstrijkpleister of kalkverf. Leemverf strijk je meestal twee keer, de tweede laag pas als de eerste droog is.

Latex en acryl horen niet op leem. Drie redenen:

1. Latex vormt een film. Daarmee sluit je precies de bovenste millimeters af waar de vochtbuffering gebeurt.
2. Latex trekt. Een verffilm heeft spanning en kan op zachte leem de bovenste laag mee lostrekken.
3. Je kunt niet meer repareren. Een kale leemwand werk je bij met water en een beetje leem. Onder latex gaat dat niet meer, en latex weer van leem afkrijgen is een rotklus.

Moet een wand afneembaar zijn, in een gang of kinderkamer, dan kun je een gladde leemafwerking met was afwerken. Die blijft dampopen.

Kan leem in de badkamer en keuken?

In de ruimte wel, in de spatzone niet. Op de wanden buiten de douche en op het plafond vangt leem de vochtpiek na het douchen op. Waar water direct op de wand komt, in de douche, achter het bad of het aanrecht, hoort geen kale leem.

ClayTec raadt in de douche zelf cement- of kalkcementpleister aan, of een betegelbare, vochtbestendige gipsplaat. Daar komen dan de waterdichting en de tegels op. Lichte tegelvlakken in een zone met af en toe een spatje water kunnen volgens ClayTec op leem, mits de leem eerst diep gegrond is. Conluto waarschuwt juist voor grote tegelvlakken op leem in spatwaterzones. Mijn advies: in de douche geen leem achter tegels. Achter een wastafel of aanrecht zet ik een glasplaat, of tegels op een andere ondergrond.

Zorg in de badkamer ook altijd voor een goede afzuiging. Leem buffert pieken, maar het vocht moet uiteindelijk het huis uit.

Werkt leem op wandverwarming?

Ja, het is een van de beste combinaties die ik ken. Let vooral op één ding: de laag over de buizen mag niet te dik worden, anders gaat de warmte er traag doorheen. Conluto zet boven de buis twee lagen van 3 tot 5 mm, met weefsel in de eerste daarvan, en houdt de dekking boven de buis op maximaal 7 tot 10 mm. ClayTec laat het weefsel minimaal 25 cm doorlopen voorbij het verwarmde vlak.

Het systeem moet afgeperst en gevuld zijn, en mag na de grondlaag rustig meehelpen met drogen. Niet vol open. Hoe ik dat precies aanpak op een systeem met dunne leidingen lees je in leem over een WARP-systeem.

Hoe onderhoud en repareer je een leemwand?

Een leemwand vraagt bijna geen onderhoud. Stof haal je eraf met een zachte borstel. Niet nat soppen: water lost de bovenste laag op.

Repareren gaat zo:

1. Maak de beschadiging los en stofvrij.
2. Maak de rand goed nat met een kwast of plantenspuit, zodat de oude leem weer zacht wordt.
3. Zet er dezelfde leem in, liefst uit dezelfde partij of met dezelfde kleur.
4. Strijk het na met een vochtige spons of spaan zodat de rand wegvalt.

Een haarscheurtje in fijnleem kun je vaak gewoon dichtwrijven met een natte spons. Een bredere scheur open je eerst in een V-vorm, en die vul je dan. Bewaar altijd een zak afwerkleem in de schuur. Bij leem met leemverf erop strijk je na de reparatie het vlak opnieuw.

Fouten die ik vaak zie

• Leem op een natte muur. Optrekkend vocht, een lekkende goot of een buitenmuur met een cementvoeg die water vasthoudt. Leem lost dat niet op. Eerst de oorzaak, dan pas stucen.
• Te snel drogen met warmte. De kachel erbij omdat de vloerlegger maandag komt. Resultaat: een netwerk van krimpscheuren of een afwerklaag die hol klinkt.
• Te langzaam drogen. Ramen dicht in november, en drie weken later zitten er vlekken en schimmel op de grondlaag.
• Fijnleem te dik. Fijnleem is geen uitvlakmiddel. Een gat dichtzetten met fijnleem geeft scheuren.
• Geen weefsel op overgangen. Gipsplaat naast oude kalk, een houten balkkop in de muur, een plint die is weggehaald: zonder weefsel tekent elke overgang zich af.
• Gewoon stalen gereedschap. Dat roest in natte leem en geeft vlekken. Werk met rvs, aluminium of kunststof.
• Latex eroverheen. Ik zie het bij doorverkochte huizen: mooie leemwand, nieuwe eigenaar, laag wit erover.
• De dekvloer te vroeg storten. Het water uit een zandcement- of anhydrietvloer komt in de ruimte terwijl de leem nog moet drogen. Eerst de wanden droog, dan de vloer. Meer daarover in de dekvloer uitgelegd.

Een groot deel van deze fouten staat ook in onze gratis gids De 25 duurste fouten bij een biobased verbouwing.

Wat kost leemstuc?

Leemstuc is per vierkante meter duurder dan gewoon gipsstucwerk. Het verschil zit vooral in de arbeid: meerdere lagen, wachten tussen de lagen, weefsel, en ondergronden die eerst voorbewerkt moeten worden. Een strakke nieuwe wand van kalkzandsteen is iets heel anders dan een jaren-30 muur met drie soorten oude pleister. Een vaste prijs per m² geef ik daarom niet. Voor een bandbreedte die bij jouw situatie past, gebruik je de Kostenwijzer.

Zelf doen of laten doen?

Een kleine wand met leem stucen is goed te leren. Leem vergeeft meer dan gips: hij blijft lang verwerkbaar en wat mislukt schraap je eraf en gebruik je opnieuw. Voor een slaapkamer met een goede ondergrond raad ik zelf doen niet af.

Laat het doen als:

• het om een hele verdieping gaat, of om plafonds;
• de ondergrond een mix is van oude kalk, gips, gipsplaat en latex;
• er binnenisolatie van houtvezel achter komt, want dan moet de opbouw kloppen en hoort er een vochtberekening van een bouwfysicus bij;
• er wandverwarming in de muur zit;
• je een strakke fijnleem of sierpleister wilt die egaal moet zijn: dat vraagt jaren handwerk.

Wil je het zelf leren, dan kun je via het Leercentrum een paar dagen meelopen met een vakman op een echte klus. Dan zie je hoe nat de leem moet zijn en wanneer een laag klaar is om af te werken. Wil je het laten doen, dan koppel ik je via vind een vakman aan een leemstukadoor in je regio die ik zelf heb gescreend.

Gaat er houtvezel achter de leem, lees dan eerst de pagina over houtvezel.