Oude en nieuwe gevels dampopen herstellen en isoleren

Ik doe gevels als totaalpakket: metselwerk herstellen, stucen met kalk en schilderen met silicaatverf. Wat hieronder staat, zie ik elke week op de steiger.

Waarom gaat een oude gevel kapot?

Een massieve gevel van voor de oorlog is gebouwd om nat te worden en weer op te drogen. De stenen zijn vaak zacht gebakken en de voegen waren van kalkmortel. Regen trekt erin, en bij droog weer verdampt het weer naar buiten. Dat evenwicht houdt een gevel generaties lang gezond.

Het gaat mis zodra iemand dat evenwicht verstoort. Dit zijn de oorzaken die ik het vaakst tegenkom.

Harde cementvoegen in zachte steen

In de tweede helft van de vorige eeuw zijn veel oude gevels opnieuw gevoegd met cementmortel. Die voeg is harder en minder open dan de steen ernaast. Het water dat in de muur zit, zoekt dan de makkelijkste weg naar buiten: door de steen. Daar zetten zouten zich af en daar vriest het water. Het gevolg zie je aan de stenen zelf: een afschilferende voorkant, afgesprongen randen langs de voeg, en een voeg die keurig blijft staan terwijl de steen eromheen wegzakt. Gemeentelijke richtlijnen voor monumenten zeggen het ook zo: de mortel moet zachter zijn dan de steen, anders betaalt de steen de rekening.

Dichte verf of kunststof sierpleister

Een gevel die ooit met acrylaat- of latexverf is geschilderd, of een kunststof sierpleister heeft gekregen, lijkt jaren in orde. Maar die laag laat veel minder damp door dan de muur eronder. Vocht van binnen of via scheurtjes komt achter de laag te zitten. Je ziet het als blazen in de verf, losse plekken die je met je duim kunt indrukken, en een bruine rand eronder.

Hydrofoberen zonder de oorzaak op te lossen

Impregneren (hydrofoberen) wordt vaak verkocht als oplossing voor een natte muur. Het werkt alleen als het water echt alleen van buiten komt, als regen. Komt er ook water van onderen in de muur, of via een lekkende goot of scheuren achter de behandelde zone, dan sluit je het op. Onderzoek van TU Delft en TNO liet zien dat een verzadigde, behandelde baksteen na vier dagen drogen nog ongeveer 90 procent van zijn water vasthield, tegen ongeveer 25 procent bij een onbehandelde steen. Zouten blijven dan net onder de impregneerlaag hangen en drukken die eraf. En een siliconenbehandeling haal je er niet meer af.

Opstijgend vocht en spatwater bij de plint

Onderin de gevel krijgt de muur het zwaarst te verduren. Regen spat van de stoep of het tegelpad tegen de plint. Ligt de bestrating hoger dan vroeger, dan staat de onderste laag stenen bijna altijd nat. Bij oudere huizen zonder goede waterkering trekt vocht uit de fundering omhoog. Het gevolg zie je als witte zoutranden onderin de muur en voegen die uitspoelen.

Lekkende goten en afvoeren

Dit is de saaiste oorzaak en ook de meest voorkomende. Een verstopte goot, een lekkende naad in het zink of een hemelwaterafvoer die halverwege lekt, zet een strook gevel jarenlang onder water. Groene aanslag in een verticale baan onder de goot is het teken.

Hoe vind je de oorzaak van een natte gevel?

Ik begin nooit met materiaal. Ik begin met kijken, bij regen en bij droog weer.

1. Kijk naar het patroon. Een natte band onderin wijst op spatwater of opstijgend vocht. Een verticale streep wijst op een goot of afvoer. Plekken rond kozijnen wijzen op slechte aansluitingen of een kapotte waterslag.
2. Kijk naar de voegen en de steen. Staat de voeg en brokkelt de steen, dan is de voeg te hard. Brokkelt de voeg en is de steen gaaf, dan is het meestal gewoon ouderdom.
3. Kijk naar de afwerking. Zit er verf of pleister op? Krab een stukje los. Een taaie, rubberachtige film is vrijwel altijd dispersieverf.
4. Test of er een impregneerlaag op zit. Water dat op een droge steen blijft parelen, wijst op hydrofobering. Parelt het niet, dan kan er toch nog iets dieper in de steen zitten.
5. Loop binnen mee. Waar zit de natte plek binnen, en zit die op dezelfde hoogte als buiten?

Ik ben geen bouwfysisch adviseur. Als de oorzaak na deze stappen niet duidelijk is, of als je binnen wilt isoleren, laat dan een bouwfysicus of vochtonderzoeker meten. Ik werk liever een week later met een goed rapport dan dat ik een maand na oplevering terug moet.

In de blog Soms vertelt een gevel een ander verhaal beschrijf ik een klus waar de oorzaak heel ergens anders zat dan de klant dacht.

Hoe herstel je voegwerk met kalkmortel?

Eerst de vraag of het moet. Een oude kalkvoeg die zacht is maar nog op zijn plek zit, doet gewoon zijn werk. Zachtheid alleen is geen reden om te vervangen. Pas als voegen echt uitgespoeld zijn of als er cement in zit dat de steen kapotmaakt, ga je eruit.

Uithakken

Haal de oude voeg eruit met een voegijzer of een kleine pneumatische beitel, niet met een slijptol. Met een slijptol zaag je in de randen van de steen en wordt de voeg breder dan hij was. Monumentenrichtlijnen gaan uit van een uithakdiepte van ongeveer twee keer de voegbreedte: een voeg van 10 mm haal je ongeveer 20 mm diep uit. Recht uithakken, niet schuin.

Voegen met kalk

Spoel de voeg uit en maak de steen vochtig. Niet zeiknat, wel zo dat hij het water niet direct uit de mortel trekt. Druk de kalkmortel in lagen aan. Na het voegen hou je de voeg vochtig en dek je hem af tegen zon en wind. Kalk hardt uit met CO2 uit de lucht, en daarvoor heeft hij vocht nodig. Droogt hij te snel, dan verbrandt de voeg en zakt hij in.

Weer bepaalt hier alles. Richtlijnen voor monumenten zeggen: niet voegen boven ongeveer 25 graden of in volle zon, en niet als er vorst kan komen. Onder 5 graden wordt het sterk afgeraden. In de praktijk plan ik buitenwerk met kalk tussen april en half oktober.

Over welke kalk je kiest, luchtkalk of hydraulische kalk, lees je meer op de kalkpagina.

Gevel stucen met kalk: hoe werkt dat?

Een kalkpleister op een oude gevel is iets anders dan een cementpleister met een kalkje erin. Een goede kalkpleister is zachter en opener dan de ondergrond. Hij neemt regen op en geeft het weer af.

De volgorde op een oude bakstenen gevel:

1. Losse delen, oude dispersieverf en kunststof pleister eraf. Op een dichte laag hecht kalk slecht, en het vocht blijft erachter zitten.
2. Voegen en stenen die los zitten eerst herstellen.
3. Een hechtlaag (spritslaag) op zuigende of gladde ondergronden.
4. De pleister opzetten in lagen, met wapeningsgaas in de bovenste laag als de ondergrond werkt of uit verschillende materialen bestaat.
5. Uitvlakken en afwerken: gefilzt, geschuurd of gesponst.
6. Nat houden en afschermen tegen zon, wind en regen tot de pleister goed is aangetrokken.

De laagdikte hangt af van het product en hoe scheef de muur is. Volg het technisch blad van de leverancier. Op de kalkpagina staat meer over opbouw en droogtijd.

Silicaatverf, kalkverf of acrylaat: wat zet je op een gevel?

De afwerking bepaalt voor een groot deel of je gevel kan drogen. Hieronder de afwerkingen die ik het vaakst tegenkom.

Silicaatverf

Silicaatverf hecht niet als een film op de muur, maar reageert met de minerale ondergrond. Daardoor blijft de muur open. Keim geeft voor Soldalan en Granital een sd-waarde van maximaal 0,01 m. Verwerken doe je bij minimaal 5 graden, in twee lagen, met minstens 12 uur ertussen. Die 12 uur geldt bij 23 graden en 50% luchtvochtigheid; bij kou of vocht wacht je langer. Niet in de volle zon.

Belangrijk: zuivere silicaatverf hecht niet op oude dispersieverf. Er zijn sol-silicaatverven die wel op een stabiele oude dispersielaag kunnen, en dispersiesilicaat met een hechtprimer. Maar dan blijft die oude dichte laag onder je nieuwe verf zitten. Op een gevel met vochtproblemen haal ik de oude laag liever weg.

Kalkverf

Kalkverf is de oudste gevelverf. Mooi op kalkpleister, prima voor monumenten, maar buiten minder sterk dan silicaat. Op een gevel met veel regen moet je er vaker overheen. Veel kalkverven in de bouwmarkt zijn alleen voor binnen bedoeld, dus lees het blad.

Acrylaat en latex

Voor een jongere spouwmuur met een harde steen is een goede acrylaatverf niet per se een ramp. Op een oude massieve muur is het de meest voorkomende oorzaak van schade die ik zie.

Wil je materialen naast elkaar leggen, dan heeft RenovaEco een materialencheck. Hier gaat het om hoe je het verwerkt.

Kun je een gevel aan de buitenkant isoleren met houtvezel?

Ja. Bij een gevel zonder monumentale waarde, of een nieuwe houten gevel, werkt een buitengevelisolatie met houtvezelplaten en een kalkpleister goed. De muur blijft warm en droog aan de binnenkant, en het systeem blijft dampopen naar buiten.

Een voorbeeld van een pleisterdragende plaat: Gutex Thermowall-gf heeft volgens het technisch blad een lambda (nominaal) van 0,043 W/mK en een μ-waarde van 3. Andere platen en merken liggen in dezelfde orde, maar check het blad van de plaat die je gebruikt. Op de houtvezelpagina staat meer over plaatsoorten en bevestiging.

Waar je op moet letten:

• De plint. Houtvezel mag niet in het spatwater staan. Onderaan komt een vochtbestendige sokkel of een ander detail.
• Kozijnen en dagkanten. De muur wordt dikker, dus de dagkanten worden dieper. Waterslagen moeten verlengd worden.
• Aansluitingen. Bij de dakrand, de goot en de kozijnen moet regen buiten blijven. Een kalkpleister kan veel hebben, maar niet een straal water uit een lekkende goot.
• Het systeem. Gebruik een pleister en wapeningsweefsel die de plaatfabrikant voor die plaat heeft vrijgegeven. Ik stuc Gutex met kalk; hoe ik dat doe, staat stap voor stap in Gutex gevel stucen met kalk.

Of een oude muur geschikt is voor buitenisolatie, en wat dat doet met het vocht in de muur, is een bouwfysische vraag. Laat dat narekenen door een bouwfysicus, bijvoorbeeld met een WUFI-berekening. Dat geldt nog sterker als je binnen wilt isoleren.

Wat mag je bij een monument aan de gevel doen?

Bij een rijksmonument gelden andere regels. Gewoon onderhoud mag meestal zonder vergunning, zolang je de detaillering, het profiel, de kleur en het soort materiaal niet verandert. Plaatselijk voegwerk herstellen met dezelfde mortel en hetzelfde voegtype mag dus vaak zonder vergunning. De hele gevel opnieuw voegen, een nieuwe pleisterlaag, oude verflagen weghalen of een andere kleur of soort verf vraagt wel een vergunning. Buitenisolatie op een zichtbare monumentale gevel krijg je zelden vergund. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed gaat ervan uit dat isoleren bij monumenten meestal aan de binnenkant gebeurt, omdat het metselwerk zichtbaar moet blijven.

Voor gemeentelijke monumenten en beschermde stadsgezichten heeft elke gemeente eigen regels. Bel voordat je begint de erfgoedadviseur van je gemeente. Vaak willen ze een proefvlak of een proefvoeg zien.

Fouten die ik vaak zie

• Een cementvoeg in een zachte steen. De voeg ligt er na tien jaar nog strak in, de stenen eromheen zijn kapot.
• Voegen uitslijpen met de haakse slijper. Bredere voegen, beschadigde randen, en je ziet het voor altijd.
• Impregneren tegen een natte muur binnen, terwijl de goot lekt of het tuinpad tegen de gevel ligt.
• Silicaatverf over latex. Het bladdert binnen een paar jaar, en dan zit je met twee lagen die eraf moeten.
• Kalk zetten in de volle zon of in november. De pleister verbrandt of bevriest voordat hij is uitgehard.
• Kalkpleister op een hydrofobe of geverfde ondergrond. Hij hecht niet goed en komt er in platen af.
• Houtvezel tot op de grond. Spatwater trekt erin en de onderste plaat gaat rotten.
• Binnen isoleren met een dampdichte laag op een muur die buiten nat is. Het vocht kan nergens meer heen.

In de gratis gids De 25 duurste fouten bij een biobased verbouwing staan er meer, ook voor de rest van het huis.

Wat moet je onderhouden aan een gevel?

Een gevel met kalk en silicaat vraagt weinig, maar niet niets.

• Elk jaar: goten schoonmaken, afvoeren nalopen, kijken of de bestrating niet tegen de gevel opkruipt. Planten en klimop weg van de voegen.
• Na een storm of strenge winter: kijken naar losse stukken pleister, scheuren en afgesprongen stenen. Kleine scheurtjes in kalk bijwerken voordat er water in loopt.
• Silicaatverf: reinigen met water en een zachte borstel, algen eerst behandelen. Overschilderen kan zonder afbijten. Een studie naar minerale gevelverf noemt voor Keim-silicaatverf een overschilderperiode van 12 tot 15 jaar, op droge, beschutte delen langer.
• Kalkverf: vaker, vooral aan de weerkant. Een nieuwe laag kalk erover is weinig werk als de oude laag nog vast zit.
• Reinigen: geen zandstraal en geen hogedrukspuit op een oude gevel. Zandstralen haalt millimeters van de steen af, en een hogedrukspuit zet de muur wekenlang nat. Stoomreinigen is milder.

Zelf doen of laten doen?

Eerlijk: goten schoonmaken, de bestrating verlagen en een plint vrijhouden kun je prima zelf. Dat lost vaak al de helft op.

Een paar losse voegen bijwerken met kalk lukt ook als je handig bent, mits je het weer en het nathouden serieus neemt. Een hele gevel uithakken en voegen, een gevel van dispersieverf ontdoen, kalk stucen op hoogte of een houtvezelgevel opbouwen: dat is steigerwerk met veel details die je pas na jaren goed doet. Fouten zie je niet direct, wel na de eerste winter.

Wil je het zelf leren, dan kun je via het Leercentrum meelopen met een vakman op een gevelklus. Wil je weten wat een gevel ongeveer kost, kijk dan in de Kostenwijzer. En wil je het laten doen, dan vind je via Vind een vakman een gescreende vakman die met kalk en silicaat werkt. Ik kijk elke aanvraag zelf na.

Termen als sd-waarde, hydrofoberen of hechtlaag staan uitgelegd in de begrippenlijst.